"Mốt" trình diễn-sắp đặt của họa sĩ trẻ

Sau đó anh leo lên bờ, lấy một túi nylon nhỏ múc nước trong hồ, lấy thêm một túi nylon khác nhét những bó mạ non rễ còn bám đầy đất, buộc chặt lại và lần lượt thả vào hồ. Đám đông khán giả xung quanh im phăng phắc. Thỉnh thoảng anh họa sĩ lại với tay tắt cái máy đang hát, lấy chiếc CD ra ném xuống hồ và thay vào một CD khác. Từng động tác ấy diễn ra lập đi lập lại suốt gần 15 phút. Màn trình diễn kết thúc khi nhân vật chính lội xuống hồ, cắm số mạ non còn sót lại trong thau. Hồ cá lúc này như một "bãi rác", mặt nước pha màu đen của bùn đất, màu đỏ lợn cợn. Đó là quang cảnh buổi triển lãm nghệ thuật trình diễn chủ đề Dinh dưỡng của họa sĩ Bùi Công Khánh diễn ra tại phòng tranh Mai (16- Nguyễn Huệ) vào ngày 7-3 qua

Sân chơi chỉ dành riêng cho họa sĩ trẻ

Vài năm trở lại đây nghệ thuật trình diễn-sắp đặt (performance-installation) bỗng dưng nở rộ ở nước ta, tại TPHCM lúc "cao điểm" nhất ( 2 tháng trước tết 2004) người xem như bị "choáng ngợp" bởi các cuộc trình diễn-sắp đặt của hàng chục họa sĩ trong và ngoài nước, như: Nguyễn Như Huy, Sue Hajdu, Bradford Edward, Rich Streitmatter-Trần,Chế Công Lộc, Ly Hoàng Ly, Ngô Thái Uyên, Anida Yoeu Esguerra… Hôm nay, 16-3, công chúng yêu hội họa lại được thưởng thức loại hình sắp đặt qua cuộc triển lãm lần thứ hai  mang tên Những gì còn lại của các  họa sĩ Lê Triều Điển, Ki-em, Hồng Lĩnh và nhiếp ảnh gia MPK (Lâm Đồng) tại 92 Lê Thánh Tôn, Q.1, TPHCM.

Nguyên nhân của sự gia tăng sáng tác loại hình nghệ thuật mới lạ này có lẽ vì lớp trẻ luôn là người đi đầu trong sự sáng tạo và khám phá cái mới. Tất nhiên cũng không loại trừ có những trường hợp chạy theo "mốt", thấy người khác làm cũng làm theo, mặc dù chưa hiểu gì về chúng. Đối với các họa sĩ tre,û phạm vi sáng tác của họ giờ đây không chỉ bó hẹp trên giá vẽ, trong phòng tranh nhỏ bé nữa mà phải vươn ra tiếp cận, "đối thoại" trực tiếp với công chúng, lợi dụng nghệ thuật thị giác để gây ấn tượng với người xem.

Công chúng mấy ai hiểu ?

Lâu nay nói đến triển lãm, người yêu mỹ thuật ở ta chỉ quen với việc thưởng thức những sản phẩm đã "ra lò" (tức những tranh, tượng được trưng bày một cách lạnh lùng, cứng nhắc) của họa sĩ chứ ít ai biết đến quá trình sáng tác của họ. Vì vậy khi trực tiếp "tham gia" vào quá trình này, không ít người xem cảm thấy "sốc" và dị ứng. Thử hỏi trong số đám đông khán giả mấy ai có thể "cảm" hoặc "hiểu" được những những động tác "bí hiểm" như rẩy nước lên tóc, vò cho rối, rồi lại chải thẳng ra (Ly Hoàng Ly); lấy kéo cắt cụt từng bông hoa hồng rồi lẩm nhẩm: yêu, không yêu, hạnh phúc, bất hạnh và sau đó nằm bất động trong hồ nước (Ngô Thái Uyên); nằm dài trên nền đất trải đầy giấy tiền âm phủ và bò theo một chiếc xe hơi đồ chơi điều khiển từ xa (Đỗ Xuân Tịnh)... hay những bức tranh vẽ đôi bàn chân người thật lớn kèm dòng chú thích: Tôi giẫm phải cái gì? (Tôi và cái gì- Bùi Công Khánh); chiếc xe bán hủ tiếu màu mè với những hộp nhỏ đựng những viên plastic (Momentum- Tiffany Chung)... Đó là chưa kể đến cảnh xung quanh khán phòng biểu diễn vẽ đầy những hình thù nghuệïch ngoạc, quái dị với những dòng chữ chẳng ai hiểu tác giả muốn nói cái gì: "Trong héo ngoài tươi", "Ơ...ơ...tranh đây"....Còn nhân vật chính thì tóc tai rũ rượi, mặt mũi thẫn thờ, có những biểu hiện kỳ quái như... người "cõi âm".

Sáng tạo và khám phá cái mới luôn hấp dẫn giới trẻ

Các cuộc triển lãm này đều thu hút lượng người xem rất đông. Họ đến đa phần vì sự tò mò, hiếu kỳ hơn là vì đam mê, yêu thích.

Sân chơi dễ bị bốc đồng, thái quá

Do còn khá lạ lẫm nên xung quanh loại hình nghệ thuật này còn rất nhiều luồng ý kiến dư luận, khen- chê khác nhau nhưng nhìn chung khán giả hơi "dị ứng" với nó. Cũng phải thôi vì những gì đi chệch khỏi xu hướng xem-nghe thông thường khó được công chúng chấp nhận trong thời gian đầu. Sự kiện nghệ sĩ Đào Anh Khánh (Hà Nội) bị tạm giữ vì trình diễn không xin phép hay vụ Lê Thừa Tiến diễn giữa chốn thâm nghiêm Văn Miếu càng khiến cho dư luận có cái nhìn "ác cảm" hơn đối với loại hình này. Tuy nhiên xét cho cùng trình diễn- sắp đặt cũng là một phương tiện, công cụ giúp họa sĩ chuyển tải "thông điệp" của mình đến người xem, là một sân chơi mới cho họ bày tỏ những nỗi bức xúc, trăn trở của mình đối với cuộc sống hiện tại. Điều này thể hiện qua việc các tác phẩm hầu hết đề cập đến những vấn đề muôn thuở của xã hội như tình yêu, thân phận người phụ nữ, ô nhiễm môi trường...và người xem cảm nhận "thông điệp" ấy một cách khác nhau, theo cách 

Họa sĩ trẻ Ngô Thái Uyên: Phải thật với cảm xúc của mình Làm công việc thiết kế thời trang nhiều năm tôi đã được tiếp xúc nhiều với ngôn ngữ cơ thể, từ đó tôi nhận ra nghệ thuật trình diễn là cách tạo ra cảm giác, cảm xúc hiệu quả hơn cách nhìn bằng mắt, tôi muốn dựng một không gian sắp đặt mà có mình ở trong đó. Điều quan trọng nhất trong buổi biểu diễn là phải thật với cảm xúc của mình"..

ai muốn hiểu thế nào cũng được. Công cụ dùng trong các buổi biểu diễn phần lớn là những vật dụng thông thường trong cuộc sống: dao, kéo, hoa hồng thậm chí cả mâm, đèn cúng tế... hoặc đôi khi là những đạo cụ mang tính biểu tượng cao được thiết kế riêng. Trong buổi diễn người họa sĩ  có thể dùng phong cách đọc thơ (spoken work) hoặc hình thể (body art) nhưng chủ yếu vẫn là diễn theo cảm hứng… nên không  ít khán giả xem xong  nhận xét: " Sáng tác kiểu này ai có cũng thể làm được".

Trong quá trình hội nhập với thế giới, việc tiếp thu cái mới là cần thiết nhưng nếu lạm dụng quá mức  sẽ  dẫn đến những  điều không hay. N hất là những màn trình diễn-sắp đăït là nơi để hoạ sĩ  thỏa mãn niềm đam mê sáng tạo, thể hiện "cái tôi", cá tính của bản thân, vì thế đôi khi không tránh khỏi những phút "bốc đồng" dẫn đến những màn diễn thái quá, không phù hợp với thuần phong mỹ tục của nước ta.

 Hương Nhu

 

-----------------------------------  Ý KIẾN NGƯỜI TRONG CUỘC  ------------------------------

Họa sĩ Lê Kiệt- thành viên nhóm Mékong Art

Cuộc chơi chỉ để cho vui

Hiện tôi vẫn say mê công việc vẽ tranh và nặn tượng hơn, nhưng người làm nghệ thuật ai lại không muốn đi tìm một cái mới để tự làm mới mình. Tôi đã xem nhiều triển lãm trình diễn- sắp đặt của đồng nghiệp và cũng hy vọng ngày nào đó đến phiên mình thử nghiệm loại hình này. Tuy nhiên đây là cuộc chơi khá tốn kém và mất nhiều thời gian, nhất là quá trình tìm kiếm đề tài trong khi mục đích cuối cùng cũng chỉ để cho vui, thỏa mãn bản thân là chính chứ sản phẩm đâu bán được. Cho nên năm nay chắc tôi chưa thể thực hiện được.

Họa sĩ Uyên Huy- Giảng viên- Chủ nhiệm khoa Hội họa trường Đại học Mỹ thuật TPHCM:

Trường chưa chủ trương đưa nghệ thuật này vào giảng dạy

Nhiệm vụ của trường ĐH Mỹ thuật chỉ là cung cấp, đào tạo cho sinh viên những kiến thức cơ bản về mỹ thuật chứ không phải dạy các khuynh hướng sáng tác mỹ thuật. Cho nên hiện nay trường chưa có chủ trương đưa nghệ thuật trình diễn-sắp đặt vào giảng dạy mà chỉ mời các họa sĩ đã thử nghiệm loại hình này đến giao lưu, giới thiệu cho sinh viên biết thêm mà thôi.

Ông Nguyễn Thanh Châu- Phó Tổng thư ký Hội Mỹ thuật VN, Tổng thư ký Hội Mỹ thuật TPHCM:

Một loại hình còn rất xa lạ với công chúng

Hiện nay loại hình này cũng còn rất xa lạ đối với công chúng. Về phía Hội, chúng tôi không ngăn cấm việc các họa sĩ trẻ trình diễn loại hình nghệ thuật này, ai muốn tìm tòi, sáng tạo thì cứ việc. Nhưng nói thật bản thân tôi khi xem các cuộc trình diễn-sắp đặt kiểu này tôi cũng hoàn toàn không hiểu gì cả, nhiều lúc còn cảm thấy nó lố lăng nữa vì họ làm theo cảm hứng, quan điểm cá nhân là chính.