Nếu như hai bờ Bắc Nam cảng Cửa Việt ở Quảng Trị ngày càng nhộn nhịp thì cửa biển Mỹ Á tại Quảng Ngãi có nguy cơ "xóa sổ" vì bị bồi lấp.

Hải môn Cửa Việt và cửa biển Mỹ Á từng một thời nhộn nhịp các hoạt động giao thương, đánh bắt… nhưng trải qua thời gian, mỗi nơi có một "số phận" khác nhau.

Cửa Việt ở Quảng Trị là nơi sông Thạch Hãn đổ ra biển. Theo nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương, cửa Việt - thư tịch cổ Việt Nam gọi là Việt Môn, Việt Hải, Việt Yên… - vào thời Champa có tên Vvyar, phát âm là Việt. Không chỉ lớn nhất Quảng Trị, đây còn là một trong những cửa biển quan trọng bậc nhất khu vực đèo Ngang - đèo Hải Vân.

Thời kỳ rực rỡ, sầm uất nhất của Cửa Việt là vào thế kỷ XVI - XVII, khi các chúa Nguyễn cai quản Đàng Trong và có chính sách mở mang giao thương, tiếp xúc các nước. Thời chúa Tiên Nguyễn Hoàng ở Dinh Cát - Ái Tử (nay thuộc huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị), thuyền buôn các nước đã vào Cửa Việt rồi theo sông đến Dinh Chúa. Đến thời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên trở đi, vị nào cũng khuyến khích người Trung Hoa, Nhật Bản, châu Âu... đến buôn bán qua Cửa Việt và các cửa biển khác.

Theo "Đại Nam thực lục", "tàu buôn các nước thường nhóm họp nơi lỵ sở của Chúa. Trấn trở nên một nơi đô hội lớn". Trong cuốn "Ngoại thương Việt Nam thế kỷ XVII, XVIII và đầu XIX", tác giả Thành Thế Vỹ nêu rõ: "Từ năm 1604 - 1616, trong 186 thuyền buôn Nhật đến Đàng Ngoài, Đàng Trong, Phi Luật Tân, Nam Trung Quốc, Mã Lai… thì đã có 42 chiếc đến các cảng Đàng Trong, trong đó có Cửa Việt".

Qua nhiều giai đoạn, các tuyến thương mại, cung ứng hàng hóa qua Cửa Việt - sông Thạch Hãn - sông Hiếu dần hình thành và liên tục phát triển. Trong đó, tuyến nhộn nhịp nhất ở Quảng Trị thời Chúa Nguyễn là Cửa Việt - Cam Lộ - Ai Lao (Lào). Hoạt động giao thương tấp nập đã biến Mai Xá Thị/Phường Hàng (bờ Bắc) và Phụ Lũy/Phó Hội - Hà Bá/Hà Tây (bờ Nam) Cửa Việt trở thành nơi "trên bến dưới thuyền"…

Thế nhưng, từ thời vua Minh Mạng, triều đình Huế cấm tàu thuyền Tây Dương chỉ được vào đổ ở bến Đà Nẵng, không được đến buôn ở cửa biển khác. Do đó, hàng hóa ở Quảng Trị cũng như nhiều nơi khác phải chở vào Đà Nẵng để thông thương với bên ngoài. Các thương cảng vùng Cửa Việt ở Phó Hội - Hà Tây và Mai Xá - Phường Hàng không còn phát huy hiệu quả và dần dần mất hết vai trò…

Không chỉ là nơi giao thương đắc địa, Cửa Việt còn đóng vai trò quan trọng về mặt quân sự. Giai đoạn 1954-1975, khi xâm lược Việt Nam, cùng với việc nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 9, từ năm 1967, quân đội Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã xây dựng cảng quân sự Cửa Việt ở bờ Nam - nay thuộc xã Triệu An, huyện Triệu Phong. Cảng này rộng khoảng 10.000 m², sâu trung bình 8-12 m, tàu 5.000 tấn có thể ra vào dễ dàng, từ đó theo sông Hiếu vào cảng quân sự Đông Hà. Cảng quân sự Cửa Việt được xây dựng nhằm vận chuyển hàng hóa, vũ khí phục vụ chiến trường Quảng Trị và Lào.

Sau ngày đất nước thống nhất, cảng quân sự Cửa Việt không còn hoạt động, trở nên hoang phế. Đến năm 1994, Thủ tướng Chính phủ quyết định xây dựng lại cảng Cửa Việt nhưng chuyển sang bờ Bắc, thuộc huyện Gio Linh. Khu vực bờ Nam thuộc huyện Triệu Phong được đầu tư xây dựng cảng cá.

Đến Mỹ Á - một trong những cửa biển lớn nhất tỉnh Quảng Ngãi; thuộc phường Phổ Quang, thị xã Đức Phổ - lúc bình minh, chúng tôi chứng kiến nhiều tàu cá nối nhau ra khơi.

Hướng ánh mắt lo ngại về phía những chiếc tàu chật vật bẻ lái né tránh những ụ cát nhô cao để ra khỏi cửa Mỹ Á, ông Nguyễn Xết - Vạn trưởng Vạn chài Hải Tân, phường Phổ Quang - cho hay trước đây, tàu thuyền tấp nập ra vô mỗi ngày cả trăm chiếc, giờ ngày càng thưa dần do luồng lạch bị bồi lấp.

Theo ông Xết, Mỹ Á cũng từng là cửa biển sôi động. "Lúc ông nội còn sống, tôi thường theo ra Mỹ Á. Hồi đó tàu thuyền nhộn nhịp, không chỉ của ngư dân địa phương mà còn ở nhiều nơi. Tàu từ Quảng Nam, Bình Định cũng đến bán hải sản, nạp nhiên liệu, mua vật dụng… rồi tiếp tục ra khơi đánh bắt" - ông nhớ lại.

Mỹ Á giờ còn rất ít vết tích của một thời sầm uất. Có chăng chỉ là trong ký ức của những lão ngư đang gần đất xa trời hay một vài ụ đá cầu cảng đổ nát từ hàng trăm năm trước. Ông Xết cho rằng nguyên nhân phần lớn là từ hậu quả khốc liệt của chiến tranh. Trước năm 1975, Mỹ Á - Phổ Quang nằm trong vùng trọng yếu, hứng chịu rất nhiều bom đạn của địch từ biển dội vào.

Lão ngư Đặng Bài, ngụ phường Phổ Quang, cho biết địa phương này vốn là nơi nuôi dấu cán bộ, chiến sĩ cách mạng trong chiến tranh nên địch quyết tâm biến thành bình địa. "Sau ngày đất nước thống nhất, cả khu vực rộng lớn ở Mỹ Á đều tan hoang, hầu như không còn nóc nhà nào nguyên vẹn. Phải đến hàng chục năm sau, người dân mới quay về Mỹ Á gầy dựng cuộc sống; tàu thuyền cũng bắt đầu hoạt động trở lại" - ông hồi tưởng.

Theo người dân địa phương, sau chiến tranh, dù được chú trọng tái thiết nhưng vì phần lớn cầu cảng đã sụp đổ, đất đá ngổn ngang, cùng với bão lũ, thiên tai dồn dập nên cửa biển Mỹ Á ngày càng hẹp dần. Những tảng đá, ụ cát như "ma trận" khiến tàu thuyền rất khó khăn khi vào ra cửa biển này.

Chỉ một xác tàu mục nát, ông Võ Xuân Cẩm, Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn Nghề cá phường Phổ Quang, thông tin hàng chục chiếc đã bị đắm khi va vào đá ngầm ở cửa Mỹ Á. Khoảng 20 năm nay, năm nào cửa biển cũng bị bồi lấp nặng, cộng thêm "trận địa" đá ngầm khiến tàu thường xuyên gặp nạn.

"Sau trận bão lũ lịch sử năm 1999, cửa Mỹ Á chỉ còn rộng đủ 2 chiếc tàu né tránh. Người dân các vạn chài đã vận động đóng góp tiền thuê phương tiện nạo vét cửa biển nhưng những nỗ lực của họ như muối bỏ biển. Đến mùa mưa bão năm sau, cửa biển lại bị bồi lấp" - ông Cẩm lo ngại.

Năm 2011, tỉnh Quảng Ngãi đầu tư hơn 104 tỉ đồng xây dựng công trình cảng neo trú tàu thuyền và cửa biển Mỹ Á giai đoạn 1. Sau đó, tỉnh tiếp tục đầu tư giai đoạn 2 với kinh phí gần 155 tỉ đồng.

Thế nhưng, niềm vui của ngư dân chẳng được bao lâu vì luồng lạch cửa biển Mỹ Á lại bị bồi lấp. Mỗi khi biển động, ngư dân không dám đưa tàu ra khơi vì sợ tai nạn. Thậm chí lúc trời yên biển lặng, thực phẩm, nhiên liệu đã chuẩn bị đầy đủ nhưng nhiều người vẫn phải cho tàu nằm bờ, chờ nước lớn mới dám ra khơi.

"Lúc mới nạo vét, luồng lạch sâu 4 m thì nay còn khoảng 1,8 m, vào chiều tối chỉ 0,5 m. Vì vậy, 270 tàu cá công suất lớn của ngư dân Phổ Quang không thể vào Mỹ Á, đành phải đến các địa phương khác bán hải sản và neo trú. Nếu tình trạng này kéo dài, chỉ một thời gian ngắn nữa thì cửa biển Mỹ Á có nguy cơ bị xóa sổ" - ông Cẩm trăn trở.

Không chỉ ngư dân, các cơ sở hậu cần nghề cá tại địa phương cũng chịu chung cảnh đìu hiu. Một vài cơ sở hoạt động cầm chừng phục vụ số ít tàu cá nhỏ có thể ra vào. Những cơ sở còn lại phải đóng cửa, nhiều lao động địa phương vốn sống nhờ cảng cá này đành chịu cảnh mất việc.

"Chỉ tàu công suất nhỏ cập cảng chứ tàu lớn không vào ra được. Dù kinh doanh rất khó khăn nhưng tôi cũng ráng cầm cự" - chị Nguyễn Thị Hạnh, chủ một cơ sở thu mua hải sản ở Mỹ Á, ngậm ngùi.