Những bí mật chốn cung đình, cuộc sống bậc quân vương, những mỹ nhân, cung nữ… của triều đình nhà Nguyễn dần vén màn. Nhưng việc chăm lo sức khỏe cho những người này ai đảm trách? Họ bắt bệnh cho vua thế nào?

Năm 1802, sau khi đánh thắng nhà Tây Sơn, chúa Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu là Gia Long, đóng đô ở Phú Xuân - Huế ngày nay. Giờ đây, Hoàng thành Huế vẫn giữ được dáng dấp một kinh đô hoa lệ xưa kia với bao kiến trúc nguy nga, đồ sộ.

Một ngày tháng 10 năm Gia Long thứ 18 (1819), tình hình sức khoẻ của vua Gia Long trở nặng. Ngay lập tức, Chính Ngự y (người đứng đầu Thái Y viện) Nguyễn Tiến Hậu cùng 2 Phó Ngự y Đoàn Đức Hoảng và Đoàn Văn Hòa được lệnh vào chẩn bệnh, thăm khám.

Sau một thời gian bắt mạch, quan sát sắc mặt, diện mạo của vua, các quan ngự y đã dâng lên bản tấu chẩn đoán, biện chứng luận trị.

"Thái Y viện, thần là Chính Ngự y Nguyễn Tiến Hậu, Phó Ngự y Đoàn Đức Hoảng, Phó Ngự y Đoàn Văn Hòa, cúi đầu sát đất trăm lạy. Kính cẩn tâu trình nguyên do: Chúng thần kính ấn lên 3 bộ mạch tay trái, thấy trầm tế bình đẳng, duy chỉ có mạch xích (thận) đè mạnh thấy thiếu lực. Ba bộ tay phải trầm tế, duy mạch quan (tì) ấn mạnh xuống chưa được bình hoà. Chúng thần ngu tối cho rằng mạch trầm tề là do hàn thấp có thể làm cho tì, thận chưa an. Chúng thần hội lại xin được dâng thang "vị khai tiên gia giảm" để bổ tì, thận, từ từ bệnh giảm dần, đợi đến ngày Đông chí thì thuyên giảm được".

Thái Y viện triều Nguyễn chính thức được thành lập sau khi vua Gia Long lên ngôi. Sách "Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ" ghi rõ: "Phàm việc phân biệt hư thực, âm dương và phép gốc ngọn, sau trước, có quan hệ đến thuốc thang đều giao cho Thái Y viện".

Theo Nhà giáo ưu tú, thạc sĩ Phan Tấn Tô, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Đông y TP Huế, nhiệm vụ chính của cơ quan này là chữa bệnh cho vua và hoàng gia, chẩn trị cho người trong nội cung Tử Cấm thành, binh lính. Ngoài ra, viện còn sai phái người phục vụ cho các quan đại thần, những người phụng trực tại lăng tẩm, điện các dân phu ở các công trường của triều đình...; quản lý mạng lưới y tế các tỉnh, đào tạo, sát hạch thầy thuốc. Nhưng quan trọng nhất vẫn là chăm lo sức khỏe thuốc thang cho vua.

Các ngự y phải ứng trực ngày đêm ở Thái Y đường trong Tử Cấm thành để làm nhiệm vụ bất cứ lúc nào.

Lương y Lê Quý Ngưu (TP Huế) cũng khẳng định dưới thời nhà Nguyễn, vấn đề xem mạch, bốc thuốc cho vua và hoàng gia rất quan trọng. Vậy nên chỉ có những quan thái y giỏi về y thuật, tính tình cẩn thận được Thái Y viện kén chọn kỹ càng mới được cấp thẻ ngà vào ra cung xem mạch, thường là 2 người, có khi hội chẩn lên đến 4 người hoặc nhiều hơn, tùy bệnh trạng.

"Người khám bệnh được chỉ định có thể là quan ngự y, cũng có thể là các quan đương triều khác am hiểu y thuật. Nhưng cũng có khi thầy thuốc chỉ là một vị quan hay thầy lang giỏi rước ở ngoài vào" – lương y Lê Quý Ngưu chia sẻ.

Nhiều năm bỏ công sức ra tìm kiếm các tư liệu Châu bản Hán Nôm liên quan đến Thái Y viện triều Nguyễn, ông Phan Tấn Tô nói rằng ngự chẩn, ngự trị cho vua là công việc hệ trọng và phải thực hiện nghiêm cẩn theo một quy trình chặt chẽ. Khi "long thể bất an" (hay còn gọi là "ngài se") thì trước hết viên nội giám hay thị vệ vâng mệnh vua đến Thái Y viện truyền chỉ là vua lâm bệnh và nêu sơ lược bệnh tình của ngài.

Điều này được minh chứng trong bản tấu Thái Y viện dâng ngự dược lên vua Minh Mạng ngày 13-6-1829, ghi: "Nội thần Nguyễn Bá Đằng truyền chỉ nói rằng thân thể thánh thượng được khoan hòa, ăn đã thấy hơi ngon miệng, ngủ đã yên giấc. Nhưng chỉ tiếng nói thì mười phần còn một hai phần chưa được trong thanh".

Nhận được lệnh, Thái Y viện hội bàn cử ngự y vào nội điện ngự chẩn. Sau khi vào nội tẩm, quan ngự y ngồi nghỉ ngơi, định thần, họ có thể được xem sắc diện của vua và bắt mạch. Những điều cần biết khác như việc ăn, ngủ... thì do nữ quan hay nội giám trực trả lời.

Theo ông Phan Tấn Tô, phương thức ngự chẩn, ngự trị được thực hiện theo cách của y dược cổ truyền, tức là phải theo bài bản của y văn, gồm các công đoạn như chẩn đoán, biện chứng, luận trị và xử phương.

Chẩn đoán bệnh theo phương pháp nhìn, ngắm, quan sát; sau đó sẽ hỏi đáp, trao đổi với bệnh nhân, người nhà bệnh nhân. Kế đến là bắt mạch, đây là cách chẩn đoán cần thiết, đòi hỏi phải có kinh nghiệm. Căn cứ các triệu chứng, quy nạp vào bát pháp: biểu-lý, hàn-nhiệt, hư-thực, âm-dương để biện chứng luận trị. Các ngự y xem xét bệnh thuộc cương lĩnh nào để dựa vào bát pháp chữa bệnh được hiệu quả. Cuối cùng là cách lập ra phương thuốc thích ứng.

Sau khi ngự chẩn xong phải luận chứng lập phương cho vua biết. "Đây là khâu rất khó khăn, quan ngại đối với ngự y vì vua là đấng thiên tử, sức khỏe rất hệ trọng; vua lại là người tinh thông Nho học, cũng hiểu về Nho, y, lý, số…, nếu biện chứng luận trị lơ mơ sẽ bị quở trách ngay" - ông Phan Tấn Tô đúc kết.

Trong một lần vua Minh Mạng có bệnh, Thái Y viện cử Phó Ngự y Nguyễn Vĩnh vào ngự chẩn, rồi luận trị không thông, bị vua trách phạt: "Thái Y viện, Phó ngự y Nguyễn Vĩnh kiến thức mơ màng, tâu đối khinh suất, cho giáng chức làm chánh thất phẩm y chánh ở viện ấy".

Ngự y trở về viện, họp hội đồng, trình bày kết quả ngự chẩn, nghị bàn biện chứng luận trị, xử phương rồi Thái Y viện phụng thảo bản tấu (tờ khải) dâng tiến ngự dược. Bản tấu này cũng phải theo một quy thức pháp chế như các loại tấu trình khác của triều đình.

Theo lương y Lê Quý Ngưu, khi hội chẩn, các thầy thuốc trong Thái Y viện hết sức cân nhắc, ghi chép cẩn thận để quy trách nhiệm và đề phòng những bất trắc. Thường thời gian chữa bệnh kéo dài, phải chữa bao quát để phòng xa, tìm căn nguyên gây bệnh, quan sát triệu chứng diễn biến của căn bệnh rồi mới đi đến quyết định điều trị trực tiếp.

Sau khi bàn thảo thống nhất cách luận trị lập phương, Thái Y viện lập dự thảo bản tấu, ghi thành 3 bản gồm một bản chính (bản giáp) và 2 bản phó (bản ất). Trên mỗi bản tấu có dấu triện "Thái Y viện quan phòng", chữ ký, dấu triện của ngự y và tên, chữ ký, dấu triện của quan kiểm thị. Bản tấu nộp lên Văn thư phòng của nhà vua, tức là cơ quan Nội các.

Bộ phận Nội hàn viện kiểm tra bản tấu, tức là phụng khảo. Nếu có điều gì chưa rõ hoặc có sai sót thì giao trả lại, yêu cầu Thái Y viện điều chỉnh. Có thể làm thêm tờ "phiếu nghỉ", là tờ giải trình, đề xuất cách giải quyết, có khi dự thảo sẵn lời châu phê của vua.

Khi tờ tấu trình đã hoàn chỉnh, Nội các giao bản chính cho viên nội giám trình lên vua, còn 2 bản sao vẫn giữ ở văn phòng. Vua xem xét bản tấu dâng ngự dược, rồi châu phê bằng mực son vào bản chính, sau đó giao cho viên Nội giám chuyển trở lại cho Nội các.

Việc cân bốc, chế biến ngự dược do Thái Y viện phụ trách, đến Phủ Nội vụ nhận thuốc, chế biến ở Ngự dược sở dưới sự giám sát của hội đồng 4 nha là Nội các, Cơ mật viện, Thị vệ xứ. Bộ phận kiểm nghiệm ngự dược có đeo bài ngà để tỏ sự nghiêm túc.

Việc dâng thuốc được triều đình quy định chặt chẽ. Sách "Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ" của Nội các triều Nguyễn cho biết: Minh Mạng năm thứ 8 (1827), có dụ: "Từ nay về sau, gặp khi nào tiến thuốc thì cho Hộ bộ Thượng thư Lương Tiến Tường, Vệ úy Lĩnh thị vệ Lê Thuận Tĩnh, quản lý Văn thư phòng Thượng bảo khanh Thân Văn Quyền hội đồng cùng nguy xét nghiệm vị thuốc để tỏ sự thận trọng".

Năm Minh Mạng 15 (1834) dụ rằng: "Lĩnh thị vệ Lê Văn Phú, Phạm Phú Quảng, Nguyễn Trọng Tính cho đeo bài ngà có chữ "Kiếm nghiệm ngụ dược". Từ nay, có dâng thuốc vua dùng, cho bọn ấy cùng với Vũ Văn Giỏi hội đồng với ngự y xem xét".

NGUT-ThS Phan Tấn Tô nhận xét rằng lệ thường, thầy thuốc y dược cổ truyền khi khám, trị bệnh thường "tự biên tự diễn" hoặc theo cách của gia đình hoặc của một môn phái hạn hẹp, hiếm khi có sự phối hợp giữa nhiều thầy với nhau. Khác với lệ đó, ở đây Thái Y viện triều Nguyễn tiến hành ngự chẩn và ngự trị do một hội đồng đảm trách. Đây là phương pháp tiên tiến, khoa học mà ngày nay ngành y tế áp dụng. Cách nay 200 năm mà làm được như vậy là điều đáng khâm phục.