Nâng chất lượng lao động, hạn chế rủi ro

Chưa đầy nửa tháng có mặt tại Malaysia, bốn lao động VN đã phải về nước trước thời hạn. Ngoài nguyên nhân người lao động (NLÐ) đưa ra là phía nước ngoài không bảo đảm điều kiện làm việc, còn có nguyên nhân NLÐ chê lương thấp.

Ðó chỉ là một biểu hiện nhỏ trong hàng loạt những hạn chế, khó khăn của hoạt động xuất khẩu lao động (XKLÐ), đồng thời cũng là thách thức trong thực hiện mục tiêu, giải pháp đẩy mạnh chiến lược XKLÐ.

Hạn chế tay nghề, ngoại ngữ, tác phong công nghiệp

Chỉ tính trên hai thị trường Hàn Quốc và Nhật Bản, tỉ lệ bỏ trốn của lao động VN vào loại cao nhất. Theo thống kê của Tổ chức Hợp tác đào tạo lao động quốc tế Nhật Bản (JITCO), tỉ lệ tu nghiệp sinh VN bỏ trốn ra ngoài làm việc bất hợp pháp tăng nhanh, từ 3,05% năm 1996 lên đến 24,73% trong 10 tháng đầu năm 2000. Bên cạnh đó, theo đánh giá của Bộ LÐ-TB-XH, chất lượng nguồn lao động VN chưa đáp ứng yêu cầu thị trường: tay nghề còn yếu, ngoại ngữ kém, tác phong công nghiệp còn hạn chế, thể lực yếu. Tại thị trường Ðài Loan, số lao động phải về nước trước thời hạn do yếu tay nghề và kém ngoại ngữ đã chiếm 23,41%. Tại Malaysia, trong số lao động về nước trước thời hạn, có đến 60% vì lý do sức khỏe. Giám đốc nhiều DN chuyên doanh XKLÐ cho biết, những năm gần đây, giá nhân công trong nước lên cao nên việc tuyển chọn người cho những hợp đồng ở các nước có thu nhập không cao (khoảng 150 USD/tháng) là rất khó.

Ðể chấn chỉnh, ngày 2-5-2001 Phó Thủ tướng Phạm Gia Khiêm đã có Quyết định số 68/QÐ-TTg về một số biện pháp xử lý đối với tu nghiệp sinh VN tại hai nước này tự ý bỏ hợp đồng. Ðồng thời phải có biện pháp nâng cao chất lượng lao động. Theo ông Ðào Công Hải,  Phó Cục trưởng Cục Quản lý lao động với nước ngoài (QLLÐVNN), những giải pháp này là đào tạo và giáo dục định hướng để nâng cao tay nghề, ngoại ngữ, kiến thức pháp luật cho NLÐ... “Những giải pháp này nhằm chuẩn bị các điều kiện cần và đủ để NLÐ tham gia XKLÐ, không chỉ để nâng cao uy tín của lao động VN trên thị trường lao động quốc tế mà còn để phát triển thị trường lao động”.

Rút giấy phép số doanh nghiệp làm ăn không hiệu quả

Gần như là một tiền lệ: Khai thông thị trường mới nào là các DN đổ xô vào khai thác, cạnh tranh, thậm chí tạo ra tình trạng bát nháo, cò mồi, lừa đảo NLÐ. Thực tế từ thị trường Ðài Loan vài năm trước và thị trường Malaysia gần đây bộc lộ nhiều bất cập về quản lý DN, nhiều người có trách nhiệm của DN không chỉ phô bày sự yếu kém về năng lực và cả phẩm chất. Nhiều DN do không đủ năng lực khai thác thị trường đã xé rào bán giấy phép cho các “đại lý” tuyển người hoặc ký hợp đồng với các nội dung sơ hở, bất lợi. Ðánh giá thực trạng XKLÐ hai năm 2000-2001, Bộ LÐ-TB-XH cho biết: Trong số 159 DN có giấy phép XKLÐ, chỉ có 16 DN đưa được trên 500 lao động XKLÐ, 24 DN đưa từ 100-500 lao động XKLÐ, 70 DN đưa dưới 100 lao động XKLÐ, còn lại 49 DN không đưa được lao động nào XKLÐ. Do coi lợi nhuận là mục đích chính nên không ít DN làm liều, làm ẩu, từ đó dẫn đến rủi ro, tranh chấp, thiệt hại không chỉ cho cả DN và NLÐ, mà còn dẫn đến nguy cơ mất thị trường.

   Ðể hạn chế rủi ro, giải pháp được các chuyên gia đề xuất là chỉ cho phép DN có đủ khả năng cạnh tranh tham gia XKLÐ, giao quyền tự chủ và giao trách nhiệm đào tạo lao động cho DN. Với DN chuyên doanh XKLÐ, tiêu chuẩn cần thiết là phải có nguồn vốn (ít nhất trên 7 tỉ đồng), nguồn cán bộ có chất lượng (ít nhất 7 người có trình độ đại học chuyên ngành và ngoại ngữ), DN phải có cơ sở đào tạo học viên quy mô 100 người nội trú trở lên và dành chi phí cho đào tạo lao động. Ông Trần Văn Hằng, Cục trưởng Cục QLLÐVNN, cho biết sẽ sắp xếp lại DN theo hướng đầu tư cho DN có khả năng và hoạt động hiệu quả về vốn; những DN kém hiệu quả sẽ bị thu hồi giấy phép; DN hiệu quả thấp được gia hạn thời gian khắc phục, nếu không đạt sẽ bị loại để DN khác có năng lực tham gia XKLÐ.

Xử lý nghiêm vi phạm, lập Quỹ Hỗ trợ XKLÐ

Một thời gian dài, báo chí liên tục đưa tin tình trạng lừa đảo NLÐ, đặt vấn đề trách nhiệm của Cục QLLÐVNN và các cơ quan thực thi pháp luật. Gần đây, tình hình có thuyên giảm nhờ một số vụ việc được xử lý nghiêm. Gần đây nhất là phiên xử của TAND TP Hà Nội vào cuối tháng 8-2002 đã tuyên xử tù chung thân đối với Trần Trọng Quỳnh, Giám đốc Công ty TNHH An Nam, lừa đảo, chiếm đoạt 2,5 tỉ đồng của 60 NLÐ với lời hứa hẹn đưa đi làm việc ở Ðài Loan. Dư luận cho rằng, đây là những bản án cần thiết, nên tiếp tục xử lý thỏa đáng với các DN vi phạm tương tự.

Theo các chuyên gia lao động, để mở rộng thị trường, tạo thêm cơ hội cho nhiều NLÐ đi làm việc ở nước ngoài, cần sửa đổi, xác lập thêm các cơ chế chính sách làm đòn bẩy. Chẳng hạn quy định thu phí theo thời hạn hợp đồng, thỏa thuận thu phí một hoặc nhiều lần; hỗ trợ kinh phí đào tạo cho NLÐ theo hướng giảm 50% kinh phí đào tạo hoặc ngân sách địa phương hỗ trợ 50% kinh phí đào tạo. Cục QLLÐVNN cũng tâm đắc với việc hình thành Quỹ Quốc gia việc làm ngoài nước (do ngân sách cấp khoảng 100-150 tỉ đồng, cho NLÐ vay để đi XKLÐ) hoặc thành lập Quỹ Hỗ trợ XKLÐ trên cơ sở đóng góp của DN, NLÐ và Nhà nước.